Gdzie jest władza, tam nie ma wolności

- hasło niesione na czarnych flagach przez anarchistów w trakcie pochodu pogrzebowego Piotra Kropotkina -

Anarchizm w swoim rdzeniu, jest wolnościową ideologią społeczno-polityczną, która wyrasta z XVIII/XIX wiecznej myśli utopijnej, poszukującej w swoich wizjach takiej formuły systemu społecznego, który mógłby stać się alternatywą dla właśnie wtedy przeżywającego okres schyłku, systemu monarchistycznego i świeżo wyłaniającego się kapitalizmu.

Przykładem tego rodzaju, prekursorskich dla anarchizmu, jakkolwiek nie dających się łatwo sklasyfikować idei, jest twórczość Charlesa Fouriera, Williama Godwina, a także Roberta Owena. Snucie w tym czasie tego rodzaju refleksji jest związane z jednej strony, z wprowadzaniem wówczas przez całą rzeszę reformatorów kulturowych, strukturalnych podstaw modernistycznego paradygmatu, który zawierał w sobie nowe idee, takie jak: postęp technologiczny (jednoznaczny wówczas z uprzemysłowieniem), znoszenie przywilejów klasowych, powszechna pomoc socjalna i medyczna, ekspansja terytorialna, a także laicyzm i naukowość w tłumaczeniu rzeczywistości, a więc umożliwiał także implicite, rozwój myśli dyskursywnej, którego anarchizm jest jednym z przykładów. Jednak z drugiej strony, społeczna geneza anarchizmu nosi, w przeciwieństwie do kapitalistycznych ideologii drobnomieszczańskich, wyrosłych z tego pnia, a których najdobitniejszym wyrazem jest liberalizm Adama Smitha, wyraźne piętno ruchu robotniczego, który wyodrębnił się jako zupełnie nowy fenomen, na początku XIX wieku i stał się głównym ośrodkiem jego rozpowszechniania. W łonie tego ruchu jedna idea była zgodna - pogląd mówiący, iż w kulturze zachodzi walka klas! Idea ta została potem przejęta przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, którzy wzorując się na klasycznym idealizmie heglowskim, stwierdzili, iż procesy historyczne posuwają się do przodu, dzięki wiecznie zachodzącej walce klas tworząc tym samym podstawę ideologii zwanej marksizmem lub materializmem dialektycznym. Myśliciele anarchistyczni również postulowali tą ideę - 'walkę klas', której towarzyszy 'rewolucja' jako główny sposób zniesienia rosnących nierówności społecznych, tyle że od początku potępiali instytucję władzy jako takiej i sprzeciwiali się wszelkim formom jej sprawowania (co oznaczało także sprzeciw wobec głównej praktyki demokracji pośredniej, jaką jest głosowanie)!

Pierwszym myślicielem, który użył słowa 'anarchista' w sensie jednostki, wyznającej anarchizm (wczesniej było to jedynie obraźliwe, kolokwialne określenie) i przypisał mu współczesny sens, był Pierre-Joseph Proudhon - zarazem twórca teorii, nazwanej przez niego samego mutualizmem, a przez historyków lewicy anarchofederalizmem lub też anarchosyndykalizmem. W 1840 r. Opublikował on swój pierwszy pamiętnik, Qu'est-ce que la propriete?, w którym postulował pozbycie się z sektora społecznego wszelkich form władzy i własności państwowej, oraz wyzysku ekonomicznego, które chciał zastąpić własnością spółdzielczą, bankami społecznymi i wolnymi stowarzyszeniami wytwórców (syndykatami), do których utworzenia miały doprowadzić pokojowe reformy. Pod koniec życia, kiedy wyszła już na jaw utopijność jego postulatów, upatrywał on jednak we własności pewnej formy ochrony przed wyrachowaniem rządu.

Jeszcze przed opublikowaniem tego dzieła, amerykański wolnościowiec, Josiah Warren (wcześniejszy członek eksperymentalnej komuny 'New Harmony', założonej przez Roberta Owena), wydawał już jednak od 1833 r., w Stanach Zjednoczonych, pismo The Peaceful Revolutionist, które było prawdopodobnie pierwszym czasopismem anarchoindywidualistycznym, a być może nawet pierwszym czasopismem w histori ruchu anarchistycznego, w którym jednak nie pada ani razu kluczowy termin.

Idee anarchistyczne twórczo rozwinęli szczególnie dwaj myśliciele rosyjscy, Michaił Bakunin i Piotr Kropotkin, znani jako twórcy anarchosocjalizmu lub też anarchokomunizmu, a także pisarz, Lew Tołstoj, który stworzył podwaliny anarchizmu chrześcijańskiego. Oprócz nich, do klasycznych ideologów ruchu należą Max Stirner, który w dziele Jedyny i jego własność sformułował teorię anarchoindywidualizmu, a także amerykański myśliciel, redaktor pisma Liberty, Benjamin Tucker, który sformułował pierwszy podstawę późniejszego libertarianizmu (który jednak jeszcze w drugiej połowie XIX wieku był utożsamiany z anarchoindywidualizmem). Do ważnych odnóg nurtu zaliczyć należy także anarchofeminizm, którego podstawę teoretyczną stworzyła Emma Goldman.

Anarchizm zaczął bytować aktywnie na platformie politycznej od utworzenia I Międzynarodówki w 1870 r., kiedy ujawnił się wyraźnie jako oddzielny ruch polityczny. Toczony w tym czasie ostry spór pomiędzy Michaiłem Bakuninem, a Karolem Marksem i jego zwolennikami, (toczony wczesniej przez samego Pierre'a-Josepha Proudhona), który przerodził się w bezpośrednią wojnę, prowadzoną niezwykle nieczystymi metodami, sprawił że obydwa nurty rewolucyjnej myśli robotnicznej, do tej pory zjednoczone, nie były już w stanie ze sobą dłużej współpracować, co zaowocowało podziałem ideologicznym pomiędzy obydwoma obozami, który trwa do dziś. Różnice te zasadzały się przede wszystkim na podejściu do przeprowadzania rewolucji, ale też na odmiennym rozumieniu potencjalnych struktur zarządzania powstałych po rewolucji. Jako jednak, że żadna z rewolucji anarchistycznych nigdy nie doszła do punktu, w którym mogłaby w pełni wprowadzać w życie swoje idee, a najbardziej znana rewolucja socjalistyczna - rewolucja bolszewicka, z miejsca odwróciła się od głoszonych wcześniej postulatów, kłótnia ta pozostaje w praktyce bez znaczenia.

Anarchizm, objawiający od początku swojego istnienia, skrajną niechęć do jakichkolwiek hierachicznych struktur organizacyjnych, próbował się organizować w rady, kolektywy, syndykaty i stowarzyszenia, któe miały być także podstawowymi strukturami społeczeństwa porewolucyjnego. Jak pisze w swoim Komunizmie Anarchistycznym, Piotr Kropotkin: Społeczeństwo, które zniesie własność prywatną, bedzie musiało, zdaniem naszem, zorganizować się na zasadach komunizmu anarchistycznego. Anarchizm prowadzi do komunizmu, komunizm zaś do anarchizmu, zarówno bowiem jeden jak i drugi są wyrazem zasadniczej tendencji społeczeństw dzisiejszych - dążenia do równości. Jak więc widzimy, od samego początku anarchizm przenikał się z innymi prądami lewicowymi nie stanowiąc prawie nigdy samoistnej odpowiedzi teoretycznej na problemy polityczne czy ekonomiczne. Dodatkowo, wielość nurtów anarchizmu - do dzisiaj zwiększająca się raczej, niż malejąca - w znacznej części różniących się ideologicznymi drobnostkami, utrudniała często jakiekolwiek porozumienie w tworzeniu jednej, zwartej teorii, która do dzisiaj nie zostałą wypracowana. Jednak w praktyce, anarchistów łączyć zaczęła od lat '80 XIX wieku tzw. idea strajku generalnego (wprowadzona przez George'a Sorela) oraz szeroko pojęta walka o wolność wypowiedzi, równość społeczną, równouprawnienie kobiet oraz pozbawienie państwa jego siły politycznej.

Zrywy, rewolty oraz inne działania anarchistyczne przybierały do II Wojny Światowej różne postaci, wśród nich zaś najbardziej znanymi są: wiec na Haymarket, wojna domowa w Hiszpanii, powstanie w Kronstadt, działalność Armii Wyzwoleńczej Nestora Machno na Ukrainie, oraz utworzenie IWW (Industrial Workers of the World). W tym anarchizmie wprowadzanym w czyn, widoczna jest przede wszystkim realizacja powszechnej równości uczestników tych wydarzeń, a także sprzeciw wobec władzy politycznej i ekonomicznej; rzadko dochodziło przy tym do tworzenia sieci wymiany towarowej bez udziału wartości dodatkowej - temu mechanizmowi anarchizm jest zaś z gruntu przeciwny jako elementowi kapitalistycznego wyzysku. Pomimo niewielkich sukcesów na polu rewolucji społecznej, anarchizm został przyjęty niezwykle ciepło przez rewolucjonistów sztuki, wśród których prym wiodą dwa symultanicznie się rozprzestrzeniające ruchy okresu Międzywojnia: surrealizm i dadaizm, co ukazuje nam w oczywisty sposób, że anarchizm miał jednak od samego początku pewien potencjał dla życia twórczego.

Po II Wojnie Światowej, w której anarchiści tworzyli gdzieniegdzie małe ogniska ruchu, krytyka ideologiczna nieco przyblakła, aż do wypuszczenia znowu czułków przez kontrkulturę pod postacią różnego rodzaju ruchów rewolucyjnych, do których z pewnością można zaliczyć letrystów oraz ich bezpośrednich kontynuatorów, sytuacjonistów - krytyków anarchizmu lecz jednocześnie jego reformatorów. Do odnowy ruchu przyczynił się jednak przede wszystkim, zasilany przez nich czynnie i ideowo, Ruch 22 Marca. W tym momencie dochodzi także do przeskoku ideowego, którego efektem jest neoanarchizm, będący obok Ruchu Praw Obywatelskich, Partii Czarnych Panter, SDS, Yippisów i wielu innych, częścią Nowej Lewicy na Zachodzie, która poprzez restytucję starych idei programowych w boju rewolty społecznej, a także odświeżenie oraz przenicowanie dzięki temu źródeł i obiektów krytyki, tworzy zupełnie nowy grunt dla rozwoju anarchizmu, a także myśli wolnościowej w ogóle. W innych krajach (w tym i w Polsce), na skutek silnej bariery informacyjnej, często nadal obecny jest jednak anarchizm w klasycznym tego słowa znaczeniu, który nie wychodzi poza założenia XIX wiecznych klasyków ruchu i któremu z trudem idzie przestawienie się na tory myślenia, wypracowane przez Nową Lewicę!

Conradino Beb

Polecane strony na temat ruchu anarchistycznego:

Blackened.net [en]
Sniggle.net [en]
Anarchy Archives [en]
Anarchy Around The World [en]
Anarchia FAQ [pl]
Federacja Anarchistyczna Łódź [pl]
Internetowa Biblioteka Wolnościowa [pl]
Squat 'Rozbrat' [pl]
Strona Oficjalna Federacji Anarchistycznej [pl]